August 31, 2025

Eugene H Chinzahao in hon paisanta


EUGENE H CHINZAHAO

(20.5.1952 - 31.8.2025)

Paite pau a kisuah tanchinbu minthang, Tongluang pankhetu, Pu Eugene H Chinzahao in, zunkhum ziak a damlouhna tungtawn in August 31, 2025 in hon sihsan ta. Ama' chiamteh dan in laibu 45 val lamtham ana suahkhia hi. Phuahtawm tangthu bu hunkhop ana suah ban ah, khovel tangthu ngaihnop huai taktak, eipau in ana letkhia a, huaite' ziak mahmah in simtute' ngaihnat ana loh mahmah hi. A thugelh luang ziaiziai te'n simtu te hiip hi. Eugene Chinzahao ahihleh lailam khansakna dia meiseel detu poimoh tak ana hi hi.

Lungthul (T) ah 1952 in piang a, apa phamta H. Vialkhojam hi a, anu phamta Nemkhoman ahi. 1962 in Singngat ah tenglut in, huchiin, 2009 vel in Lamka ah teng pan hi. 1984 in Vakzaniang toh kiteng ua, ta 4 (numei 1 leh pasal 3) nei a, tu 3 meel muman hi. Khominthang, New Lamka ah khosa uhi.

Convention School, Singngat leh Hill Model High School, Singngat te ah siamsin ana pan a, Vimala Raina School a kipan 1983 in pawl X zoukhia hi. CCPur College, Lamka ah PUC IIyr tan zil hi.

Aman 1986 apan laigelh ana pan a, a laigelh tangpi te ahihleh Paite laipau khansak na, gam leh nam vai, tangthu phuahthawm leh lehkhiat, leh Pathian thu  chihte ahi. Siamsinpawlpi magazine, Tongluang, Souvenir, Message of Life, PCI Messenger, Kristian Thukijakna chih te ah a kallak in article ana gelh touzel hi.

2008 a Zogam.com Writers Award hawm deklai a ka na interview lai in, "Tutan in lai 45 val ka bawlkhe ta. Ka gelh lamktak khenkhat thei napi’n a bu min ka mangngilh leng tam," chi hi.

Lailam toh kisai a i dinmun a genna ah, "Laigelh a lunglut tampi om mahleh, mi hausate lunglut lou ua, mijawngte lunglut jaw," chi hi. Lailam khansakna di toh kisai in, "Khopi liandeuh dawmte leh Lamka khopi mun tuamtuam ah lailam a phattuamna seminar omzel hewnla, laibu sim a phattuamna, laigelh tam a phattuamna, leh Laibu lei a phattuamna te kitheihsiam sak zel poimoh," ana chi hi.

Lai ana gelhte toh kisai, a muhkhiat leh mipi' muhdan hi a atheihte hichiin gen hi: "I pao ngeina dan a lai i gelh aleh mipi’n simkhiak nuam a sa uh. Ei pao tualsuak sang in lehkhiak a ngai thupi i tamjaw ua, nidang sang in laibu lei nachang i theijaw uh."

"Paite pao in lapao a late’n lungsim a khoih a, lapao lou a la kiphuakte la a bangkei a, sinlai kulthuk honjel zou kei deuh. Huaijiakin laphuaktu leh satute’n lapao theitawp zat hoih ka sa," chi in leng na gen hi.

I iit in, i suun petmah.


EUGENE H. CHINZAHAO' LAIBU BAWLTE TE (2008 TAN): 

1. Lohchinna Thuguk

2. Hindan Bawlhoihna

3. Itna Tuipi Sap

4. Kros Tung a Jesu Thugen Sagihte

5. Israelte’n Entebbe Luh Uh

6. Hallup a om Patate Tangthu

7. Bill Cllinton leh Monica Tangthu

8. Thukhun Lui Hilhchetna

9. Loktak (Literature)

10. Calvin Thusinsak 5 te

11. Kitenna Thu a Dawnnate

12. Romeo & Juliet Tangthu

13. Paite Grammer

14. Tullel Heisa Pal

15. Lungvai Tangpa

16. Gulf War Tangthu

17. Israelte Gamtatna Thupi

18. Detective Tangthu (I)

19. Detective Tangthu (II)

20. Detective Tangthu (III)

21. Marquis Thubuai

22. Lungkham Meipi Jing Nuai Ah

23. Meet me in Hawaii

24. Richard Cole Tangthu

25. Berlin Calling (I)

26. Berlin Calling (II)

27. Laisiangthou Sindan

28. Eli Cohen Tangthu (I)

29. Eli Cohen Tangthu (II)

30. Israelte leh Hezbollahte Buaina Thu

31. Operation Pentagon

32. Detective Tangthute leh Heutu Laibu

33. Chiamnuih Bu (I)

34. Chiamnuih Bu (II)

35. Galatia Kisinsakna (Co-author)

36. Laisiangthou a Thillamdangte (Co-author)

37. Phaitong Tangthu (Co-author)

38. Intermediate Sinlai (Co-author)

39. Suanpu leh Hoihkim Tangthu

40. Innsung Nuam Neihdan (Co-translator)

41. Detective Tangthu 5 (Nga) te

42. Wayne Cole Tangthu (I)

43. Wayne Cole Tangthu (II)

44. Niangnou leh Thangpu Tangthu

45. Ningvom leh Awnkhai Tangthu

46. Kristiante Kitenna Thukhun


© Vaphualization

July 25, 2024

"Papa, k'on zui di, k'ong pai di..."


Viral video apan screengrab

A pata un a kingai mahmah ua, a kikhe-lah mahmah uh, chih a muhtheih hi. Naupang in a hanky in a mittui a nuul a, a hanky mah zang in a pa'n ama' mittui le nuul hi in a kilang hi. A kikawi ua, paisan di hileh kilawm in a pa a ding tou a. A u te'n va let sawm mahle uh naupang in a pa mah a leen tinten hi. A kap den a. Apa'n a paisan theikei. Khatvei a pa'n a pomtou thaknawn hi.

Hiai video clip, 1:43 a sau ahihleh, February 16, 2024 ni a Greater Noida a Roman Catholic te' naupang kepna mun leh school kithuah mun khat a kila ahi. Naupang pen ahihleh kum 3 mi, Mark Thangitlian ahi a, apa' ahihleh Joseph Aidouliankap ahi.

Chandel district a Singtom khomi, Joseph Aidouliankap in azi, Manhauching toh goutan ta, pasal 3 leh numei 2 nei uhi. Joseph' zi ahihleh December, 2022 in damlouhna ziak in ana mualliamta hi. A tapa upa pen uh Francis, songnawi, wheelchair toh kithuah den in om a, anuai ah Justin, Linzy, Jessyrose te kizom suk uhi. A neupen ahihleh, video a i muh, Mark ahi.

Meitei gal ziak in May 28, 2023 apan Sugnu kiim a singtangmite' khuate haal in hong om hi. Joseph te innkuan leng, Naga te khua ah va kikhem khia uhi. Huai apan in gamkawm khawng tawn in hong paikhia ua, Lamka hong tung ua, huchiin, June 2, 2023 in Singngat a St. Joseph School huangsung a om relief camp hong tung uhi. Joseph pen ahihleh a khomun a duty din om suak a, naupang teng leh a pi uh (Joseph' nu), Joseph' cousin, Tungthang in paikhiat pih hi. 

Naupangte' maban ding a ngaihtuah ziak in, Tungthang in, a saptuam uh, Roman Catholic, a priest te tungtawn in, a unau ua a lianpen chih louh, naupang 4 teng Aizawl ah paipih hi. Huai apan Guwahati a pai in, Guwahati apan train in June 24, 2023 in Delhi tunpih hi. 

Catholic te' etkolna nuai a home ah, aneu gel munkhat ah omkhawm thei ua, a lianzaw tegel mun tuamtuak ah kikhen uhi.

A kholam uapan Singngat tan, Joseph hong tun chiang in, a tate ngai lawtel a, muh ut lua ahihman in Tungthang in February 15, 2024 in Delhi zinpih hi.

Huchiin, Joseph in a tate, kipaktak in va muthei a, himahleh, khelah ngoih-ngoih in nusia hi. Mark in apa kiang ah, "Papa, ang pei vang, ang zui ning," chi in kap ngeu-ngeu mahleh, apa'n pikiik thei di dinmun in dinglou hi.

Joseph ahihleh anu leh a tapa lianpen toh Singngat a St. Joseph School a relief camp ah khosa tou uhi. Singngat khosak a IDP te' omna dia kibawlna mun, Munpi ah, nna sem in kuan zel a. July 23, 2024 in taksa chau in buaisia a, Singngat CHC leh Lamka district hospital tut himahleh, dam zoulou in July 24, 2024 in mualliam ta hi.

St. Thomas Parish, Singngat' intekna nuai ah, relief camp mun ah a luang khakkhiatna hun zat in om a, Singngat hanmual ah vuiliam in om hi.

Tu a kum 3 leh kha 6 pha ta, Mark in zaw, a anglum a khiatlah mahmah, apa' mel mu kha ngei nawnlou ding ahita.

November 28, 2019

‘Singngat Special’ vaak a mitta

by Haumuanlun Samte

“Duhthusam i chih lametna ahikei. I lam-et phaklouh thilte duhthu a kisam ahizaw.”
-V L Mangzou

Laigelhsiam VL Mangzou in August 17, 2019 nitak dak 8.30 vel a sin natna ziak a ahon omlouhsan hun in, i gam khimpi ziing bang hial hi. Social media ah suunna thu kithehkual zungzung hi. Khenkhat adin a school teacher lui uh ahi a, khenkhat adin biakna vai leh khotang pawlte a heutu lui uh leh a seppih lui uh ahi. Police station a duty pih uh bang ana hi a, kholai a vaakpih, meltheih, lawm, WhatsApp group a chiakpih, leh inveng bang ahi. A vuina program August 18, 2019 hunzat hun ah, Mualkawi a a innkuam uah gaaltu tam petmah hi.

Mi hiaizahzah in hiaibang a VL Mangzou a suunna ziak uh ahihleh mi tam ana sukkhak ziak ahi. Amah toh kitheite adia chiamnuih gen siam, polhnop, midang panpih ut gige, phattuamngai ana hi a. Mimal a kitheihpihloute adin bel, a thugelh ziak mahmah ahi. Kum 2003 vel apan Lamka tanchinbu tuamtuam leh internet ah a gawm in thugelh 100 val bang ana gelh a, itna tangthu 10 veel gelh hi.

Nidang in Singngat a ka inn-gei uah mawltual lianpi a om a, a siik ah YPA Hall leh Silver Jubilee mualsuang a kitung viahvuah hi. Neulai in hiai kiim ah chek sing leh sing biim khawng kikoih reihruih sek hi. Valnou honte’n guitar tumkawm a laa sa in, khavak nuai ah hiaimunte hong taan gige sek uhi. Huailai khawng apat ahi, VL Mangzou te lawi in Lengtong Paunou leh S Chingnu laa te’ a hon na awih-ihmut sek uh. 

Laa leh thu lunglut, mi lungleng mahmah, VL Mangzou, a lunglenna te thumal a a gelhkhiatte ziak in  laigelh gil taktak hong piangkhia a, huai te i literature adia gou manpha ahi hi. A lunglenna ziak in itna tangthu hoih taktak a hon pia hi. 

Ama’ thugelhte tungtawn in Manipur Police Traning Center, Panggei mun om dingdan khawng kisuangtuah thei a, Singngat kholai bang, Guite Kual leh Mizogam bang ah hon vakkual pih a, ama’ mit tungtawn in Lamka khopi khodung teng kimuthei hi. A na totkhakna sa mun-le-mual leh a lawm-le-vualte pansan in tangthu lunglut huai pipi phuahtawm gelhkhia a, awmthei petmah ahi dia, mi tamtak in atak sa in a tangthu a ‘a nungaknu kua ahia’ chi khawng in kan hial uhi.

Hiai vual bang en le, “Mualsuang gelhsiamte’n thumal nalh taktak a a khuakkuak bang un ka lungtang ah a min khuak in a om a, thaimang vual ahi nawnkei. A nuih puakropte ka bilsung ah a kikhum a, hichi zodeuh leh chihna ding om hetlou amel kilawmtak mai, ka mitnauta ah chiklai peuh a muhtheih gige dia zutbelh in a om hi.” Hiai ahihleh VL Mangzou’ itna tangthu gelh khat apan eukhiat ahi a, a thugelh siam leh thuuk dan muhtheih hi.

Khanvual a polhsiamna, chiamnuih a gensiamna te ziak in mi teng toh kihou thei in, mi’n ngaina mahmah uhi. A chiamnuih gente mah a gelhthoh a hon bawl chiang in, gam keek diak hi. Lamka College a kailai ua a classmate, Laltanpui in, “History exam ni a long answer guk hong suak inchin, ‘Answer any five’ kichi hive aw. U Dong in a vek a ana dawng kha, thaisiat sang in chi a a paper tawp a, ‘Check any five,’ chi keuh ahi aw,” chi in gen hi.

“2000 lak vel a BYF Hebron te Zoudawn veh dia Town Bus dim a hohtou hive ung aw,” chi in Ginsuan Haulai in kahtvei hon hilh hi. “Singngat a giaktou, nitak kikhopna hun ah amah hong ding. ‘K’on kithuahpih theihna uh omsun chi in kou Singngat BYF te le mi bangzah hiam in ka hon zui di uh...’ hon chi chu, ki-ettuah liak a om. Kou mah le a gari a dimkhin hita. Amau hong bangchi kihen di aduam, chih ana kingaihtuah guk laitak a, ‘-- chithei di dinmun a ka omlouh ziak in poi ka sa,’ hon chi a, kinui zaak,” chi hi.

Delhi a om, Lia Nianghoihching in, “A thugelhte apat a mizia di ana kingaihtuah khia: mi pau nuam mahmah hi di, a lawmte lak a a central of attraction ahi ngeingei di. Thutuam pipi tampi bangchi-chi hiam a hon lemkhawm inchin, a gennop pen tamlou chik hel geih. Chiamnuih dan a sim utte adia le hithei, a focus tak en utte adia le muhtheih,” chi in a muhdan gen hi.

VL Mangzou’ hinkho tangthu - a hihkhelh leh a hihhoih hitaleh - iim neilou in gelh miahmiah mai a. Simtute adin ki-mekbelh theihna ding tamtak om a, kivelthakna ding bang in zattheih hi. A thiltuahte tungtawn a thil a gelhte’n simtute hon pawllim mahmah hi. “Ka hinkhua a ka thiltuahte leh ka duhthusam mawlchik a ka gelhkhiakte, mi khenkhat in hinkhua nuamsaktu taktak a ana zang uh ahi chih ka theih chiang in ka kipak petmah a, ka hunlui saupi phawkkik thei dia ngaihtuahna chiimtak hon petu, Pathian thupina ka pia hi,” chi in ana gelh hi.

A thugelhte ana sim gige, Lamphel a om Muante Khuptong in hichiin gen hi, “Chiamnuih ngaina leh dawl thei mahmah mi ahi di. Experience hau mahmah, huaikha simtute lunglut theihna di hisap a gelh siam hivaw.”

Gam-le-nam a ding leh khotang bawlna hoihna din tamtak ana gelh a, issue leh thil buai khat a gelhchiang in, a solution dia a theihte pe zel hi. Thil a gelh khempeuh te, “Kei’ ngaihtuahna lel ahi a, a dikpen ka chi tuankei,” a chih in thil tampi gen hi. Mizawng, daikilkal mite’ aw in pang tawntung hi. A thu gelhte luan in luan thoh a, simsuak ma koihkhiat theih ahi ngeikei. Khat i zoh chiang in abaan a dite kingaklah pah zel hi. 

VL Mangzou ahihleh May 28, 1972 in Singngat ah piang a, Hill Model High School, Singngat leh Lamka College te ah siam ana sinkhia hi. “‘Buai’ zoh in Hill Model High School ah kum thum teacher in ka sem a, naupang za-thum valzek a pha ua, a min uh ka theigai vek,” chi in aman ana gelh hi. Manipur Police in 2001 in luut a, Head Constable tan tung hi. Azi Ngaihlun leh a ta li te tun in G. Mualkawi ah khosa uhi.

‘Singngat Special’ kichi singpi khum genna dia ana kizang zel himahleh, VL Mangzou in a thugelhte column min dia a hon zat nung, ‘Singngat Special’ in khiakna leh gen tuam daih a hon nei hi. A khanletna mun Singngat vangkhua pansan in gelhzel a, amite leh amun-amual te a thugelhte ah zeptel zel mahleh, a thugelhte’n atangpi in i gam pumpi huap suak vek hi. A laigelhkhiat te tungtawn in a min in i literature ah a mang ngei nawnlou diing mun a luah hi. 

Amah ngaina khenkhat kipawlkhawm in a laigelhte kikaikhawm a, a bu in kibawl hi.

(Manipur Express ah 26.11.2019 in suak)

November 27, 2019

A ithuai, a pammaih VL Mangzou

by Haumuanlun Samte

“Sum-le-pai, thuneihna leh thildang ah ka gam leh nam’ adi’n phattuamna nei zoukei mah le’ng, ka theihna tawmchik zat phatuam teitei sawm in lehkha gelh beek in pan ka la hi.”
-V L Mangzou

Nitaklam khat, nitum kuan ann nekkham in ka innkong uah mi bangzah hiam lampi siik ah ka na tukhawm uhi. A lawmte khat toh koulam zuan in lampi ah a hong pai phei uhi. A lian a, a taksa a kiphuh litlet a, a sam siikkhen in khatlam ah a huiphei a, khekor rong ukh, dup raih, a teng a, tem a paai a, a nung ah single barrel a kuah hi. Ka kiang uh a hongtun un, “Ann ne ta umaw?” chi’n a hon dong a, ka lak ua khat in, “Hi, neta,” chiin a dawng hi. Aman, “Nek di ann nei lai chihna. A kipahhuai mahmah e,” a hon chi a.  

Huai hun, Kuki-Zomi galbuai lai, Zodawn lam a nektak haksat laitak ahi. Kituah khak chiang a a thei-ut hisese kholkei lele, ‘ann ne ta maw’ chi a i kidot chiang ua, kidawng a, theizui nawn tuanlou a kipai liamsan zel ihihlai ua, hiai bang a VL Mangzou in a hon thugen, gen kha mahmah ka sa hi. Huai lai in Singngat Defence Committee a Commander-in-Chief hihna leen a, a muanhuai a, a mohpuak a thazoh mahmah hi.

Pawl XI vel ka hihkum ahi a, VL Mangzou te inn ah sisuunna om a, nitak leenkhopna a nungak-tangval te lak ah aman, inteklam apan thu hon gen hi. A tangval tung apan khotang a phattuam-ngaihna vai te a ana kiheldan gen a, nungak-tangvalte kiang ah, “Hiai dan a si-inn lengkhawm leh hantohnate a kuan ahihleh thil hoih mai hilou a, siam kithuktuahna ahi,” chi a, phattuam ngaihna nna semtou zel din hon hasuan hi.  A thugen tutan ka theiden lai. 

“Hill Model High School, Singngat a Class VI ka simkum un ka class teacher uh ahi a. Amah apan lai simdan ka zilkhiat ahihleh, a thu ngaihtuah kawm a theihsiam sawm di, chih ahi,” chi in Jacob Munluo, Kolkata a banker, in gen hi. “Note hon pe ngeilou a, ei theihsiam dan a gelh hon kizil sak a, ka na phattuam pih mahmah. Ama kiang mah ah khatvei kipahthu ka na gen man a, hamphat huai ka sa.”

High School ka kailai un, football club khat ka nei ua, jersey/kit leh signboard a thil gelhte aman a hon gelhsak hi. Tournament ka telna khawng ua star player dan in amah ka la ua, khevuak in a peek huihhuih sek hi. A leenlai a football ana nehsoh mahmah ahi di, “Singngat gam a ka theihphakna chiang a corner peek a direct a goal khum amah kia hilai ahi,” chi in a lawm, Ginlalmuan in gen hi. 

1999-2000 kuamlak in Singngat a khosung tanchinbu, ‘Tuailai Aw’ a suahni Pathianni kingaklah thei mahmah hi. ‘Kua te’n bang gen’ ziak ahi pen. Amah editor ahi a, mi a chiamnuihna te simnuam thei mahmah hi. A news min bang le, Chinglalven’ Pa’ Aw chih dia hoih ahi, chi in mi tamtak in gen hial uhi. 2002 vel ahi deh aw, in Tongluang ah ‘Because I Love You’ chih tangthu tom a hong suak hi. Lung hon khoih mahmah a, a gelhtu siam ka sa mahmah hi. A gelhtu min ‘VL Mangzou’ a kichihziak in kua ahia chih huaihun in  ka na thei pahkei. Ka kanzui leh ‘U Dong, VL Donga ahi’ chih ka theikhia hi. A penname dia VL Mangzou zang ana hi khanglang hi. Huai apan a thugelhte ka hon zuitou hi. 

Hihtheih, siamna leh experience tamtak ana nei, VL Mangzou in thu gelh hon pan taktak zaw, a bun viau. Kuapeuh’ kibulhtuah-pih theih di thu, neulai leh hunlui khawng leh hinkhua nuamsakthei thil tampi a thugelh te’n huamtou kha vek hi. A gelh tam a, mi a sukkhak leng a tam – a kipak leh a kipaklou hileh.

“Kisoisak kawt chihte khawng bang chu single a kuamah kilaulou hi’nchin, nih-le-thum in ahon bom ua leh a haksa deuh a hiven,” chi in amah-mah in gelh hi.  “U Dong in khua hong phak khak chiang a, va houpih le lah, hon na kawt di chih kitheisa. Houpih lou di i chih chiang a lah ngaihnat huai,” chi in Singngat a dawrkai, T Vungzamuan in gen hi. Amah toh kitheite, a soisak-kawt khaklouh kuamah le ki-omlou phial le kilawm. WhatsApp group bang a amah a hong pau naakleh, a kawtkhak lau in kiheem duamduam mai uhi. 

Himahleh, a polhnopna in kuapeuh hiip hi. Aneu, alian, atek-akhang kuapeuh toh kihouthei vek uhi.   Kei bang leng, kum 14 tak a ama’ sang a nau-zaw himahle’ng, a hon ‘naupang-zaw-et’ tuankei a, ka kihou leh kithuah khak chiang bang un ka nui khuaa-khuaa gige uhi. A hihtheihna chiang ah, mite panpih ut gige mi ahi.

Mi khenkhat in VL Mangzou’ thugelh dan ‘key’ manlou in theisiamlou kha zel uhi. Atak a a paudan ‘style’ mah in thu gelh hi. Atak a a chiamnuih gen bang in, a thugelh ah leng chiamnuih telsak gige hi. Thutak a gelh chiang in leng, a kiimvel ah thil tuamtuam helkhawm zel hi. A chituamna leh a siamna huai ahi. 

Nidang a ‘Tuailai Aw’ a ‘Kua Te’n Bang Gen’ a mi’ min baan gelh sek a chiindan bang in, anung a lai a gelhnate ah huai chiindan paitouhpih hi. A thugelhte ah min tamtak tuang gige hi. Huaibang min te ahihleh, i gam leh khotang adia mi’ theihphak, mi tallang leh siamna tuam neite hi se khollou a; a lawm, a meltheih, a seppih, kholak a a tuahkhak mi vantang te ahi tangpi hi.

I gamsung, adiak a Lamka kholai bouruak leh issues te, a thugelh te’n tuntou kha vek hi.  “Laigelhtu i tawmlaw lai ua, khat in a hon gelh peuh bang ‘dik’ i sa pah duam zel ua, akhente lah ‘diklou’ i sa bur ua, cross-writing chih a omlouh ziak in ‘gelhdiktu’ khenkhat adi’n singpi khai theihna ahi,” chi in ana gelh hi. A laigelh ziak in singpi khai in nihvei vel ana kuankha hial hi.

I gam a tanchinbu tuamtuam leh internet te ah ‘Singngat Special’ min in thugelh 100 val leh tangthu phuahtawm 10 vel  suahkhia hi. A min in khomin khat ging mahleh, a thutuun in i gamsung huap ve hi. “A thil gelhdante nalh se. I simchia a picture didan bang lungsim a dawkthei. Mittui bang le pawtzen a ka simkhak le om. Khuaknei mahmah eive, ka chi phet,” chi in Delhi a nurse sem a om, Biakhoih in gen hi.

Laigelh siam, VL Mangzou ahihleh a mintak Vanlaldonglian ahi a, ‘Donga” chi in kisam ahi. May 28, 1972 in Singngat ah piang a, 2001 in G. Mualkawi ah peemlut hi. A tuailai lai apan saptuam leh khotang vai ah ana kiheltou a, private teacher in kum thum vel a sepnung in Manipur Police ah ana lut a, Head Constable tan tung hi.

2019 kumkim vel apan a damtheihna hoih nawnlou in, Lamka Damdawi Inn ah ki-polut hi. A hatlai a mite’ sim dia thugelh hoih pipi ana pekhia a, a hong hat nawnlouh nung in leng, a kiimvel a omte suklim sawm in panla gige hi. Damdawi inn a amah vavehte bang, kihatsak teitei in chiamnuih in ana pawllim hi. Hatlou sasa in WhatsApp group a alawmte a di bang in chiamnuih gengen lai hi.

A gam leh a mite adia nna tamtak leh thupitak, a laigelhte tungtawn a ana sepkhiat nung in, azi Ngaihlun leh ta li te nusia in, August 17, 2019 in Lamka Damdawi Inn ah a hon beisan ta. I Zogam literature a a ‘mun awng,’ hukdim zoh vual hingei nawnlou ding hi.

Amah ngaina khenkhat kipawlkhawm in a laigelhte kikaikhawm a, a bu in kibawl hi.

(Lamka Post ah 26.11.2019 in suak)

March 07, 2019

Itna Lamdang Ginglawm Nou

by Haumuanlun Samte

Puandum a kizem a Thyagaraj Stadium lam ka zotlai un Delhi ni, neem panpan ta, in ka tuanna bus uh hon sal hii-hiai hi. Sunnung a biakinn a et-khawmna a kineihlai in lawmte a kimuang sim mahmah uhi. Himahleh, kei bel a kum paisa a performance khawng in huai November 13, 2013 nitaklam a Sarojini phei a ka tailai un ka lungsim a hon buakkiik a. Ka nervous sim hi.

Tangkhul Christian Charitable Trust te’n 2nd North-East India Choral Singing Competition a telnawn dia chialna hon bawl nung ua, lazil kipatni, October 28, 2013 apan ni 13 lel hun ana kinei hi. Kidemna laa ding “Amazing Grace,” lapawl ngeina hilou a, hei lamdang a, acapella dan a sak ding, chih ahi. Ni tomchik sung a chituam deuh a bawl a, siamtak a zil ding, chih himaidan ahi, chouna.

BYF Committee in pan naktak a la in, Stevekid Valte in a style hon bawl a, Shang Naulak in hon pi hi. Choir member 34 te’n nitak teng in RK Puram Sector 8 a Upa Damsawmthang’ inn ah tatsatlou in kizil hi. Member tamzaw te’n a sepna mun uapan delhkhawm in, BYF Committee in nek-le-dawn a kul bangkim sai in kiluum vengvung mai hi.

Dak 7pm vel khawng in kipan a, 10pm vel in kitawp tangpi hi. RK Puram Sector 8 apan Malai Mandir tan khe in kipaiphei zaizai zel a, vangphat huaitak in bus bang ana omlai zel hi.

Delhi biakna leh tuailai vai a kihel hi, nna-mai ahikei. Hun muh a hak a, kinaihna a gamla. A seem leh a simlel te lah buai, single a omte lah, buai zawsem - numei-pasal chih omlou, inn-nupi a pang vek mai a kihihchia. Huchi kawmkal a, hun bawlkhe teitei a, pan theihna-na a pang teitei zel te etton tham ching petmah hi.

Huchiin, a mun ka tung ua, stadium tual ah lim khawng ka kila malam uhi.

* * *

Nungkiik zual le. October 12, 2013 nitaklam dak 3.30 pelh lak vel in BYF Delhi leh Central Delhi tuailai 90 veel, Siri Fort Auditorium kitung dupdup hi. Main gate bang ana hong naikei ua, a nunglam a va kualh ek a ngai hi. Delhi Mizo Christian Fellowship’ huaihotna nuai ah malsuah-bial fellowship/church kipawlkhawm hunkhop te’n Northeast Christian Meet, 2013 a saini ahi a, BYF te’n ushering nna kisemsuah hi. Ushering – tutna hawm tan mai seem dia kikuan himahleh, backstage leh program coordination tanpha va kisaitou suak kha phial.

Hiaibang mun hoih, bit leh nuam sung a, sound system hoihtak toh Pathian biakkhawm dupdup a nopdan va kimu thei a, inn tutpih theih thuhoih-lahoih tampi kizilkhia hi. En leng sai tei saam lunggulh vungvung-na toh inn ka zuan uhi.

Nungkiik tou le. Tuailai Day 2012, ni masa, October 20 a ‘Sounds of Praise’ hun ah opening – mipite suk thathohna di’n Mortal Komiti in ‘Denchiang chi seken, zekai niteh’ chih laa k’on sa naknak uhi.  Chang khat sa zou, a thunon ka hong tun un aw khat, ngaihdeuhmai in a hong keek duat a, mipi a nuih zaizai uh ka zaak toh kiton in kei’ aw ana hihlam ka thei khia hi.

Phuur-luatna lam a aw bang khahsuah kha zezen. A tawptan bel ka pangsuak zou. Himahleh, ka tutna ka tun nung in a hon deeng kha pan hi. Maizumna in. Sawtsim tak ka tutna ah ka chi bang a hong liing sungsung hial hi.

Bangmah ngaihtuah mumal theilou in ka tuden hi. 

Ka hong bukim kiiknawn tak in hiai ‘Sounds of Praise’ (SOP) ana paitou ziahziah a. A min ngeei leng Heutunu Vungroukim’ phuahkhiat ahi. Hiai SOP hun ah tuailai lasak siam leh tumging tum siam band/group 13 apan, mi 70 vaal – huaile, band member leh lasa kibang omlou, atuam ngen hivek - in Pathian phatna laa sa in tum uhi.

Hiai SOP adia tuailaite ana kisakkholhna uh gentham ka sa lailai hi. Ama kaal thum-li vel apan in, biakinn mun va zuan vengveng zel uh a, kikhelh thoh in sawtpipi kizil gige uhi.

Kitaitehna hilou, kipahman piak hilou; himahleh a siamna te uh zang a Pathian min phatna dia a kipiakzohna uh thupi petmah hi.

Nungkiik tou lai le. Easter Sunday April 8, 2012 in BYF Delhi in i biakinn lapawl “Ka Kha Kipahna” ka sa uhi. Ka telkhakna chiang ah hiai lapawl sang a kisa fuh zaw, adang theih ka neikei phial deh aw, ka chi hial hi. Heutupa Lun Thawmte in thazoh leh kipezoutak in hon pi a, kha khat val vingveng Pathianni tawp teng in Biakinn Basement ah kizil zoizoi gige hi. A zilsung leng a sawt bok a, a sakkhiat hun in nuam kisa mahmah chiat hi.

Khatvei kia sak deih khoplou in, EBCC Central Delhi 2nd Anniversary lopna hun, April 22, 2012, ah leng hiai laa mah ka va sa nawn uhi. Nuam.

Nungkiik tou zeel le. 2011 ahihleh Area Fellowship vanglai ahi a, BYF Munirka Area, South-Ex Area leh Mohammadpur Area te khawng kivehtuah in hun nuam leh manpha taktak ana kizang hi. Veng sung tuailai fellowship hunte ah issues tuamtuam discussion kinei zel te apan zilkhiat tampi ka na nei hi.  Kiginni nitak, ann nekkham dak 9 a fellowship dia va pai zel in, thilsia tampi hihtheihna di ana daal ana hilaw dan ahi hi.

November 5, 2011 in BYF Munirka Area Fellowship min in tuailai 90 vel, bus nih dimzen a tuang in, Taj Mahal, Agra va kiphakhawm a, sum-le-pai nei zoulou tuailai khenkhat bang kikankuah thei in, manpha ka sa mahmah hi. Veng sung a tengkhawm, kimu tuah ngeiloute adia kimeltheih tuahna hun hoihtak ahi. Lamtawn in laa ka sa, a mun sang mah in, a lampai nuam zaw hileh a kilawm hi. A kalnawn in South-Ex Fellowship te leng va hoh thei uhi.

Vualzou a Jerusalem a Jesu a lutni kipah leh pahtawina dia Palm Sunday chiang a lampi zui a kikou zel pen, naupangte’ a di deuh a kikoih hile kilawm bang hi. Naupang hunlai i ngaihkik mahmah-na khat leng ahi. Himahleh, April 10, 2011 Palm Sunday a tuailai hon in lampi zuihna a kineih pen, chiinchi ka sa mahmah hi.

Mohammadpur Area Fellowship te’ makaihna in Bersarai apan Sarojini tan zing beltak in lampi zuihna kinei a, huai hun a va kihelkhak theih hampha ka kisa a, manpha sa in ka mangngilh thei ngei nawnkei hi.

Veng sung fellowship vai a nopna mahmah khat ahihleh Krismas lengkhawm ahi. Mundang leh innlam khawng sang in Munirka tuailai lenkhawmna a nuam zaw tham hi. Tuailai ngen, Krismas nitak leh Kumlui-Kumthak kikhen nitak in dak 12 tantan bang, inn dim phitphet a tu in ka lengkhawm zel ua, ka limthei petmah uhi. Khelah takmai a hunkhak a ngai gige hi.


* * *

November 13, 2013 a Thyagaraj Stadium mun a 2nd North-East India Choral Singing Competition a tel, lapawl 13 lak ah EBCC Delhi in Serial No. 9 na kitang hi. Khat-khit-khat in hon sa ua, ei hun a hong tun in tutna apan a kiton in ka ding thrap ua, stage lam ka zuan dialdial uhi. A nanung ah Heutupa Mung Munsong toh ka dingkhawm uhi.

Stage light in maitang tak a hon sal a, mipi lam mial vek in kilang hi. Ima ah lawmte puandum a kizeem a ding depdup ahihman un, a khamuan huai mahmah mai.

Dinna mun chiat a ding vekta, mike leh sound-check bawlzou ta. Mitsi in thumna ka nei siausiau hi. Lavai a omkei. Shang Naulak in hon signal a, Bass Group 1 te’n, “Ama…,” chi’n ka hon pan ua, Bass Group 2 te’n, “.zing…,” chi’n ana bohzui ua, Tenor, Contralto, huchiin Soprano te’n, “…Grace…,” chiin a hong luangkhawm dialdial hi.

Chang khatna ahihleh a luang hiauhiau in ka sa ua, Chang nihna lutna di ah, Vunggohching in timing hon pia a, ka hon hih trah-trah uhi. A kisawi theite kisawi, a kisawi thei chetlou te’n le phuur mahmah in a sa khe belbel mai uhi.

A nung a pan huum haam, a lai a te kikou selsel, a ma a te’n ana hih hiau-hiau. Tui luang tung a huih bang a leeng diaidiai mah kibang zezen.

A baan a a paidan a hong kikheeknawnna mun di ah, Vunggoh in a malam a va naihtou a, saangtak mai in hon awi vengveng hi. A hong kiik nawn a,  hon hihkhial dek a deh aw, chi in ka diip a hong ko huaihuai hi. Hon sunzom thei nawn pah vanglak a, huchiin, nuamtak in a tawptan ka sa suak thei uhi.

Tutna mun ka tunkiik un, ka thuum ua, ka kichibai tuah noknok uhi. Safuh kisa toh kisalou toh.

Dak 8 veel ahita di e, result puanna a hon pat uh.

Third ah Paomai Baptist Church a hon chi ua, khut ka beeng zuazua uhi. Hikhalou.

“Second position goes to,” chi in a puangtunu a hong khawl a, Thyagaraj Stadium a dai duak hi. Bil bul ah thousi hong leng lele, a khazaap ging in i bil hon su-ngong zou di khop a ngaih in huai hun laitak a dai dide hi.

“Evangelical Baptist Convention Church!” hon chi khia chu, eekhai, dingkawm a khut beeng a kitawm toh, kichibai toh, kikou zuazua pawl toh, daitak a thumna nei pawl toh. Kipahna a bukim ngeimai. Hiai tan honpi Pathian min i phat ahi.

Hiai bang a saptuam ai-oh a, Pathian’ thupina suklatna dia panlakna a ka na telkhak hi, hampha ka kisa hi.

Tua zan Itna Lamdang’ ging kilawm tutan ka bilkha ah a dai naikei.


BYF Delhi Silver Jubilee magazine, 2019 "Phakchiam Delh Tuailai" a suak ahi

January 18, 2012

Singngat Special Meet 2011 Report


Singngat vanglaini pholhkiikthakni. Zawilui totkikthakni. Lawmlui, zawllui toh kimuhkhawmni. Vualnopni. Kipahni.


December 29, 2011 ni in, a liamsa Singngat vanglaini pholhsuah thaknawnna khawmpi thupi tak, Singngat Special Meet 2011 kichi sai in om hi. India khopi tuamtuam, Malsuahbial, Mizoram, Imphal leh Lamka khawng a ana kithehdalhsa, Singngat khomi te’n hiai ni in a zawilui uh tawnthak nawn ua, a lawmlui leh a zawllui te uh toh kimu khawm in, vualnopna hun nuamtak zang uhi.

Hiai khawmpi ahihleh khua a teeng nawnlou leh a teenglelte’ kal zopthak nawnna hi a, khangthak leh naupang te’ adia pi leh pu te’ khekhaap zuihna hi a, khua siansuahna hun a zat ahihban ah, apuksa vangkhua dinsak kiik nawnna diing lampi zonna khawmpi ahi hi.

Team India, Team Lamka leh Team Singngat kiphuan in, October leh November apan hiai khawmpi adi’n nasatak in kisakkholhna ana pan uhi. Mun tuamtuam a om, Singngat miluun leh haute hong kithohkhawm uh a, Lakh 5 val hithet bei a hiai khawmpi sai ahi hi.

Hiai Meet adia kitoh phuurna dan in, “Singngat Special” newsletter nih, leh “Singngat Special” 2012 calendar etlawmtak bawlkhiat leh hawmzaak in om hi. Singngat laigelhmi tuamtuam in agelh uh, Singngat vanglaini tangthu tuamtuam kikhilkhawmna magazine hoihtak, “Singngat Special: The Singngat Literary Hall of Fame” leng bawlkhiat hi a, Meet ni a honkhiat in om hi.

Hiai khawmpi ah mipi 6,000 vel paikhawm zou dia hisaap ahi. HMHS compound, Bethel Veng ah hunzatna om a, agei a Singngat mawltual pen nekbawlna leh nekkhawmna mun dia zat ahi.

Hiai Singngat Special Meet theihgige na diing, a khua kum 211 a chin kipahna leh Singngat mi ana mualliamsa tengteng phawk tawntungna di’n memoriam suangpi honna leeng om hi. Singngat vangkhua ahihleh 1800 kum a saatpat ana hi a, tu in hausa khang sagih-na ah omlel hi.

Hausapu Khupkhanhau in, “Ka khomi, ka tu. ka ta te’n tam bang a vaiguan nang bawl uh ka kipa mama hi,” chi in khosung mipi te’ kiang ah gen.

Mundang apan Singngat Specialists paikhawmte, “Singngat gamkaih a sing-leh-lou te'n na mel uh amuh chiang un, thou siausiau ua, leivui te na-ngawn om maimai theilou in a hon boh luailuai uh,” chi in H Khanlian, Secretary, Singngat Village Authority in vaidawn hi.

Suun hun a formal program kipat ma in, HQ Veng apan Hausapu leh Hausapi mipi’n zawn ua, palanquin procession thupitak in khosung ah nei uhi. Hunzat sungteng in, Singngat lasiam minthang – khanglui leh tulai a te’n mipi paikhawmte sulim mahmah uhi. Laa sa te ahihleh Zogam adia a penpen te, Singngat mi diktak ngen hi uh. Music leh sound lam saite le Singngat mi ngen. A lasak te un kuapeuh’ lungleen tokthou ahi ngei diing – va ding khia a laampih duaiduai bang, sum va pia bang, tu maimai thei nawnlou a dingtou a khutbeeng bang, tutmun a mitsi diidiai a, sabang tatna sa leh lawmlui te ngaihtuah a mittui ana nuul bang…

Team Delhi in “Singngat Medley” – nidang a Singngat a la tualleng kithang kaihkhawm, lapawl sa ua, mipi’n kipahpih petmah. Kangtalai asia Paldai a tung zoulou, Ningboi lenna helicopter, Bangzah a lian maw Ima Rani, chih khawng ahi.

Nitak in “Homecoming Musical Nite” nuam theipen a neih hi a, Singngat lasiam te leh Friends band te’n ziar zeek uhi. Ama apan a tamtak te’ lauhthawng bang lou tak in, hiai zan in kuamah kisubuai om hetlou a, siangthou tak in hunzatna paisuak thei hi. Music ngaina te laam ua, akham te leng amau kham bangbang a nuamsa in om uhi. “Zaan program” kichi hichidan di mah ana hidan a’i.

Hiai khawmpi a di’n Lamka apan bus 4 leh truck 2, ban ah, gari neu tampi in Singngat mipi te nawntou a. Singngat khua adiing a chiamteh tham gari tam a luutni pen ahi hial diing e. Suun hun zangkhin a paisuk toh nitak hun zang dia paitou kipeel heehuu te’n Tedim Road su gamlum mahmah uhi. Lampi teng bang tuan chim thei phial le uh kilawm.

Team Lamka in hiai Singngat Special Meet a kizattheihna dia mikiphal hunkhop te’ kiang ah tutpaak siatna leh Zo puanlaisan silhsakna nei hi. Saptuam chih apan pastor/sister te kiang ah puan pia uh a, Singngat laigelhmi suanhuai taktak te kiang ah “Kipahpihna Lai” pia uhi. Hausapu leh Hausapi kiang ah memento hoihtak pia uh. Huchi bang zel in, midang khenkhat in leng Hausa te nupa kiang ah kipahpihna thilpiak pia uhi. Pu V Pauthuam in ana patkhiat, Zounou Club te’n leng Hausate nupa puansalh silh sak ua, ZYA Singngat unit te thilpiak pia uhi.

A thugenna ah Vungzamuan Valte, IRS in, “1980’s a Singngat lampi pucca road, power, water, SDO office, quarters leh hospital te hoihtak a om, bangziak a tu a om nawnlou ahia? Election dek ahi a, MLA ki candidate te kiang ah manifesto pe ni. Singngat in community center, public library, higher secondary, tuinak leh tuineek hoih, lampi hoih, plantation chihte a poimoh. Singngat khosuak teng in hanchiam ni,” chi a, Singngat Vision 2020 luikhiatna nei hi.

Hiai ni in, Thangthuam Memorial Trust in khosung a khosak haksa diak mi sawm (10) teelkhia a, panpihna thilpiak (sum) pia hi.

Khawmpi ma ni, December 28, 2011 in, nidang a Singngat a football team ana minthang mahmah nih, Zounou leh Nine Brothers apan veteran players te’n “homecoming match” nuamtak ana nei uhi. Khawmpi zoh ni, December 30, 2011 in HMHS ah sinlai naupang te lak ah “Career Awareness” hun manpha tak, lohching tak a zat in om hi.

Gennop genna hun ah, “Village Authority leh mipi te' kiang a ka gen nop hiai ahi: bangdia tu tantan a bi inn omlai ahia? Bangdia i khosung kongzing te blacktopping hinailou lai ahia?” chi in Roubul Valte in lamdang a sakthu gen. “Khosung a development fund hoihtak a zat ahihtheihna di’n telching MLA/MDC te mipi’n hoihtak in enzui in thuap ni.”

Azom in P Songlianlal in, “Singngat mi, mun tuamtuam a om te hi, i special ua, they are special people, hi’n ka thei,” chi a, Michael Ginzasuan in ahihleh, “Ka bualna, ka khanletna Singngat ahi a, ka kiletsapi mama hi. A khantou theina dia lam chiteng a pang di’n ka kiman,” chi hi.

“Tuni’n intending MLA te kuamah i chialkei a, Singngat mi diktak teng mah i paikhawm a, i kihaithutuah a, anuam lua,” chi in L Pumzanang in gen. “1805 a Pu Shingvial in khua ana saat apat tuni tan sung a, khat le khat kikal a kitheihsiam louhna omteng, tuni in kingaidam tuah chiat ni.”

V Langkhanpau Guite in, “Singngat te bangziak a pil a, siam i hi a, ka chihleh experience haute i hihziak ahi,” chi. “Hiai i kithuahkhawmna uh, nisa nuai a i tutkhawmna uh, special ka sa mahmah. Tuni a hiai Special Meet a nisa in hon khohkhaak tengteng in thupha ngah diing ahi, chih ka muhdan ahi.”

Kamzathang Ngaihte in, “’Kihaithutuah’ chih ka deih kei a, kithuman tuah peuh leng, chih ka deih ahi. Tutung election ah kithutuak in pangkhawm ni. Singngat bawlhoih ni,” chi hi.

“Singngat milui ka hi a, Singngat tualkuan tahtah ka hi chih na thei ding uh ahi,” chi in Chinkham in gen.

Rousang Valte in, “Mun tuam, gam tuam ah ka na vakkual tham a, Singngat mi hih hi, anuam a, a kisaktheihpih huai. Singngat khosuak makai, MLA/MDC i neihlouh lailai uh vangsiat huai ka sa. Bangziak a Singngat ah higher secondary, college chih khawng om theilou di? Tuni in i MLA/MDC te' liangkou ah ka nga ut ahi,” chi in gen.

Hiai ni in, a minthang Singngat Special singpi, mipi paikhawm teng in dawn nainai ua, nitaklam in laikuang sawkkhawm uhi. Hiai adi’n bawng 9, sial 1, bangkol 1 leh vok 2 goh in om a, tuanvai 100 val in beelpi 80 val zang in sa huan dupdup uhi. Nupi 50 vel in khualgam a pat hong paite’ adiing ann huansak ua, khosung mipi’n bel Krismas nekkhawmna bang in, innkuan-kuan a kitawi in, nechiat uhi.

Hiai khawmpi a special na mahmah ahihleh, kuamah milian tawisang tuam, chief guest a omkei a, a telteng hivek mai. Hausapu leh Hausapi kia dohkang tung ah atu ua, mipite – alian-aneu, azawng-ahau, asiam-amawl, HMHS kongtual ah a tukhawm dipdep uhi. Ann bangle mi tengteng in field lai a tuchiil phihpheh a ne himai.

“A thupi lua. A nuam lua. Sutzop touh zeel di ahi,” achi uh aka, akhat-akhat in.

PROGRAMME HUNZEEK

Venue: HMHS Ground

Time: 10:30AM

Comperes: Haumuanlun Samte & Cicily Nianghaulun

Recorder: E Ginzamang (Secy, Team Singngat)

Program Co-ordinator: Daniel Langel

Inauguration & Flag Hoihsting: Pu Khupkhanhau Munluo (Chief of Singngat)

Opening Prayer: Rev Mangmuanthang Munluo

Welcome Speech: H Khanlian (Secy, Singngat Village Authority)

Condolence: Rev Kamchinkhup

Brief sketch of Singngat history: Team Delhi

Releasing of Singngat Special magazine: Pu M Haukholian i/c Chief of Singngat

Demonstration & Sale: Xavier Nengkhanlam & Editorial Board

Speech: Pu Khupkhanhau Munluo, Chief of Singngat

Unveiling of Memorial Stone & Speech: Vungzamuan Valte, IRS

Dedication: Rev Mangsuanthang

Sanctification of Singngat: Rev Dr B Luaichinthang

Special Report: VL Ruala Rangpua (Secy, Team Lamka)

Presentation: Tuallianmang Munluo (Chairman, Team Lamka)

Speech:

Vote of thanks: Chinsuanhau (Chairman, Team Singngat)

Supper Blessing: Rev G Paumuanthang

MUSICAL PERFORMANCES

Vungkhanching - Etlawm Mualkuam

Vungthiankim - I pai zel ding uh

Ngaikhanching - Zoukuam Damdiai

Grace Siamte - Zogam Sian in hong tawi sang

Mungboi Neihguk - Piangsak Vontawi

Jenny Zenthiansiang - Ka hinna'ng hon ngai

Chachan - Laam Deeldeel

Lialian & Kikim - Tulpan Kai

LK Manga - A Sakmin Ngaih

P Swant - Singngat Vangkhua

V Biaklal - Kua hiam ding diing

B John Ngaihte - Siamsin Lia leh Taang

Parmawi - Etlawm Mualkuam

Ngaihching - Zolei Lawkta

Homecoming Musical Nite

Comperes: Thangmuankham & Hoihching

Hunkhak: Haukholian Munluo, i/c Chief of Singngat


PICTURES
Direct link:
https://picasaweb.google.com/113449786530236829924/SingngatSpecialMeet2011?authuser=0&feat=directlink

Feed:
https://picasaweb.google.com/data/feed/base/user/113449786530236829924/albumid/5698675462166026961?alt=rss&kind=photo&hl=en_US

VIDEO TRAILER
featuring Vungkhanching - Etlawm Mualkuam

http://www.youtube.com/watch?v=n9hW8QZasF0&feature=youtu.be



May 27, 2010

Manipuri girl molested in Munirka

Racist assault raised its ugly head once again. A girl from Churachandpur in her early 20s was molested and beaten May 27 around 7.30 pm. The incident occurred right in the busy Babu Lal Chowk market (commonly known as "Airport") in Munirka, South Delhi.

The girl was passing through the narrow lane when a man suddenly ran into her and deliberately pushed her in the chest, causing her to fall. When she protested, the man yelled at her and kicked her in the face. She began to bleed profusely. The man then went inside a nearby barber shop, seized a chair, and tried to hurl at her. By that time friends started gathering around and the man fled the scene.

The North East Support Centre was contacted and the matter was reported to the police. However, no arrest has been made as of yet. With the help of students leaders from the Northeast, an FIR was filed at the Vasant Vihar Police Station.

May 20, 2010

Zokhankhual Bawltu Pu Nengzalam Guite toh Houlimna

Haumuanlun Samte | May 20, 2010

April 28, 2010 nitaklam, vuahzu-daikai nuai ah, Tedim Road, lamkhang a inn chhawng khatna kong ah ka va ding a. Kong ka kiuh leh, nupi khat in honna hon a. "Pa Lam te’ inn hia?” ka chihleh, “Himah ei,” chiin a hon dawng hi. Tutphahsau tung ah papi talkolh sim, ngou, leh siangthou takmai khat ana tu a. “Kei ka hi, bang chisim e?” a hon chi a.`Ka hohna ziak leh amah ka muh utna ziak ka gen leh, a hong haamhaih sim vuaivuai a. Huchiin, Zomi te comic minthang mahmah, Zokhankhual bawlkhetu pa, Pu Nengzalam Guite  toh ka hong kichibai ta uhi.

Amah ahihleh maitai, nuihmai leh houlim siam mahmah mi ana hi hi. Tulel in azi leh tate toh Tedim Road, Lamka Tung ah teeng ua, ama’n Rengkai Govt High School ah teacher nna a seem hi. A neu apan drawing lunglutmi ahi a, drawing kia lou, volleyball leh kungfu bang le ana hihthei dan ahi. Karate bang, azil le ana zil lai zomah dan ahi. 

Zomi te’n  Zokhankhual  i neihkhaak uh a hamphat huaidan i theihsa ahi. I gam adia gou manpha ahihdan i theihsa ahi. Ipau-ihaam keembit a, khangsak a, tawisang a, namdang te’ lak a zuakkhe naak mahmah, i soft power khangsak tu hoihtak ahi, chih le i thei vele maw. Nidang a, a hongsuah tuung chiang a, a peek sau zitzet toh, a laipuan gim leh a cyclostyle gim hong kigawm khawm, nam vingveng zezen te le theilai hang. A sim masa di kituh a, unau-nau bang, a bu i laihkeek khaak zezen lai khawng mangngilh kei hang. I simlai a kipahna honpia a, huai kawmkawm a hon kingaihtuah sak dedu a, i simzoh chiang a abaan adi ngaaklah tak a honkoih gige,  Zokhankhual  paakta lou kua i omdia?

A “Zokhankhual” pen tak in hiaizah dong in pahtakna, theihna leh minthanna ana ngah mahleh, a bawlkhetu pa’n - aphu bangbang leh atan diingzah - theihpihna leh pahtaakna ana ngah kha ngeikei.

Tu in,  Zokhankhual  bawlkhetu,  Pu Nengzalam Guite  a.h.k. NZL Guite  in hunlui a a thilhihkhiat te theihtel thakna leh a hon hihtouhzeel diing te lametna a  April 28, 2010 a houlimpihna kinei, hiai ah simtute’ a din i luikhia hi. 

Zokhankhual hong kipat khiatdan theih uthuai e khai.
Nidang, 1983 lakvel khawng hi in ka thei, Zogam-Zomi hai a kihai. Gam-leh-nam kivei petmah. Tangval hon, nitak pawtna mun te khawng a politics thu houlim-lim thei te ka na hi ua. Ka lawm T Thanga Tonsing leh tu a phamta, Lalneihthang Hatlang toh ka na kithuah deuh ua. Huailai a, Cinema Hall khawng ah “No Smoking” leh ads tuamtuam kilak sek hiven, huaidan a kou le, Zogam ngaihnatna thu khawng va kaap khe sak zel. Huchidan khawng in ka na kipei ua, atawp in, “comic i bawl mai di uh,” chi in ka hong kigen phur ua. Ka thum un “Zokhankhual” ka hon pankhia uhi. 

Hichibang i pau a comic bawlkhiatna din bang ‘huauna’ nana ngah a? Bangziak a na hon bawlkhiat ahi dia? 
Khovel a nam changkang peuhmah in comic a neivek ua. Huaichiah, khovel a namsang te kha economic tak in va banpha kei lele eimah level a i batphak theihna dan om. Amau te i batphaak theihna uh omsun hiai comic khawng ahi a, i literature khanna’ng leh mite suklimna dia hong ki bawlkhe deuh ahi.

Ipau, ilai, ihaam naupang te i zilsak theihna omsun, lehkhabu sah taktak khawng sang a, comic khawng ahi zaw. Comic kha innkuan a miteng in deihkei lele a neupen bek in deih teitei ahi. Huaiziak in comic in gam sau a keek mahmah.

Huaiban ah, i minam suk changkanna leh tohhalhna dia, thutak hisi, chiamnuih dan pian a i hihleh kuamah le heh khollou in hoih mahmah ahi. Mi hiam, i gam paizia hiam a diklouhna bang a omleh, kuamah suheh hetlou a chiamnuih danpian a va sukdik theih ahi. I society a kisiamphatna a hongtun theihna di bang Zokhankhual’ tup gige ahi.

Na bawl tuung lai in a haksa thou hia, bang a chi?
Hi, haksa mah ei. Manual work petmah himawk inchin. Pencil in laipuan tung ah ka draft a, stencil ah ka gelh zel a. Huchia typewriter a athu te sun, a lim leh a thu gen di uh ngaihtuah kawm zeel, chihdan khawng a kihih ahi. Cyclostyle a hek khiat di, lai sah a sah theimai, Nehru Marg a “Lamka Bazar” ah va poluut in, huai te va heekkhia. Huaite mah po pawt nawn luutluut, inn a kilh khawm zel aki hi a. Hun leh tha tamtak ka na seng. 

Pu Zokhankhual’ meel chiitchiat kha, na gelhkhiat hia?
Hi, ka gelhkhiat ahi. A tuung in a meel di awm ka bawlbawl mai a, ka ngaih tuahtuah mai a, a tawptawp in, tu a Zokhankhual mel chu ka hon gelh khe thei khong ahi. 

A lem tengteng nang na gelhvek eivoi maw? A thu te le?
A lem teng ka gelh vek ahi, a thu te le ka bawl ahi. Den a ka gen lawmte nih, Thanga Tonsing leh Lalneihthang in a tangthu pai didan khawng hon ngaihtuah pih ua, hon kithuahpih nak mahmah uh. Lalneihthang bang circulation manager dan in a pang a, Zodawn lam khawng ah ahawm a zinkual naak mahmah ahi. Huaiziak a amah a muh chiang bang ua, “Zokhankhual!” chi hial dan uh ahi. Tuni tan a ka bawlteng in amah ka phawk lailai.

Bangziak a Zokhankhual’ tal pawng ahia, chi chiitchiat le?
Huaichu, Zomi te pil mahmah, khuak hau ahi chihna ahi mai a maw. A khuak kha lian eichu, ama’ aa kha, midang a toh kibanglou in, a sung a lianpi om. Huai hong bawkkhia chidan ahi. Hilele, a lauhhuai lampang a, tumour hiam hi thahah lou eive. 

ZKK na bawlchiang a athu paidan, na paisak dan khawng hon gen ve.
ZKK kha a thu paidan le om tuanlou inchin, a khovel bouruak honpuak dandan a, kibawl mai. Tulai khovel thuleng tuamtuam te pansan a kibawl ahi. A thu te khenkhat adia hou a hou thei di, khenkhat adia lah hoih zel. A takluat chiang a lah khenkhat adia ana ninhuai thei. Huaikal buuksiam a haksa dekdek sek a. 

Etsakna dia, World Cup omlai bang in ZKK te Zogam Team in a vakuan ua, Zomi hihna khovel a va lakkhia ua, huai tungtawn in i siamna leh i haatna uh mite’n a hon mukhia ua. Huailou in, kicheina dong bang neizou khollou a ki-om nipnep, khawlhun khawng a refreshment dia satui khawng hawpmai chih te bang a ensak a. I nuakhat dan khawng, chewing gum kihawm chiang a i tankhak louh chiang a ana nuak pahpah chih khawng, joke piansim a lang sak, chih khawng ahi ZKK a a thu paidan.  

Zokhankhual, Gekpu, Thuammuih, Fullmoon Kim, Bemjudy chih te’ min le na phuahvek ahi di maw. A hihna uh hon geenzek ve.
A min teng uh ka phuahvek ahi. Zokhankhual, Thuammuih, Geekpu, Fullmoon Kim, Bemjudy chihte a character minthang deuh ahi uh. Zokhankhual kha a pi deuh ahi a. Adang te zaw, a lawm te, ahun zir a hong dawk tei ahi ua. Thuammuih kha sepaih pension hileh kilawm in, sepaih sung a pilhuai taktak a a omdan uh khawng, haihuai taktak khawng, leh i nam adia a kipiakzoh dan uh khawng, leh midang tuamtuam le huaibang in. Huai te kha i khovel theih dandan a ki mix ahi a maw, chiamnuih dan piansim a mi entertain na dan i chimai di. Hiai mun ah, hiai pa pau heh chihdan deuh a phuut khaak dandan a ka bulhtouh mai ahi.  

A kipat tuunglai in copy bangzah khawng nana bawl?
Copy 300-400 khawng bawlkhia.  

Sum lampang, a meet thou deh aw.  
Meetthou eive. Aziakchuh Pathian hehpihna’n mi’n hon paakta chiat a maw. A khotlouh lai le a kinei kholkei vanglak ve, a tangpi in ah. Hilele bat khawng ahideuh a, a buaihuai hun le tam.
  
Nidang a thu kithang khat, Zokhankhual comic ah Sudden Muanga ki sisak kha. Chihleh Sudden Muanga bawltu pa toh na kaal ua kitheihsiamlouhna hong piang. Huaikha, Zokhankhual issue nawn a, vok-eek namsak a hingsak thaknawn, chihdan deuh pen, a tak mah hia?  
Hiai zaw ka thei khakei. A om taak a lehle mi’n ana bawltawm/phuahtawm uh ahi di. 

A suah hunbi kha bang ahi?
A khenchiang a kaal teng, a khenchiang a khateng a suakzel. “A suahteng a suak,” chih di hinteh.
  
Tulai in na hon suaksak nawn ngeikei a.  
Tulai khawlphot. Tawp chihna chu omlou.  

A suah nunung pen bangchik lai khawng ahi dia?  
2004-2005, a return a hong suahlai ahi. Offset in le ka na print man aka.  

ZKK a kisutzop touhzeel louhna ziak tak bang ahi dia? Sum a buaina hia, ahihkei leh a saite’n hun neihlouh ziak hia, ahihkei leh bang haksatna na tuak ua?  
A sum le a hithou a, huaiban in, a kibuai ziak le a hithou. A kikop khawm vekmai, huaizaw, hiaiziak tak ahi, chia le gentheih ahi tuankei a. A sum mah le a ngai a, huaiban ah agent gin-om leh hoihtak a ngai a. A himhim in, Zokhankhual kha, phuahtawm ngen, phuahtawm ngen petmah hi inchin, haksa ahi. Hun ban ah tha le lut petmah. Nidang in a hihleh i tangval awl lai ahi a, hun kihau. Tuhun in ahihleh buaina di tuamtuam a hong tamta a, deihbang a i hun kipe zou nawnlou ahi. Ka hun ka kidaih sak thei mahmah kei a hiveh aw.  

ZKK kha 1980s-1990s a hong laar petmah, hong khawl, 2004-2005 sung a hong hingthak. Tua khawl nawn. Ahihleh mabaan ah bangchih di?  
Zokhankhual kha bei theilou, tawp ngeilou di ahi. Tawp thei vual le hilou. Lunglutna bei tuanlou ahihna ah, avangkim a hong kihihzel mai didan ahi. Mi tampi’n panthawk nawn dia hon ngen naak lua uh. Ei adia kisuanlah huai lehlam zezen.
  
Koi gam teng ah ZKK a kithehdalh a? Eilak genlouh in, mi’n a hon simpih thou uhia?  
Gamteng a chu kihawm zak thou eichu. Ken ka hihdan kha, agent ten kei kiang a alom a honla un. Huaiten kha athelhdalh zoh tantan ua ana thehdalh mai uh. A thehdalh tan uh chu ka va theihpih sau kei. Mizoram leh Burma lam khawng ah le tungzek hileh kilawm.Tuibuang lam ah bang le simtu a tam mahmah ua. A tangpi in ei district ahi deuh.  

RNI registration na bawl hia?  
RNI ah register lou.  

ZKK na bawlziak a award ahihkei leh kipahpihna/theihphaakna chihdan deuh muh khaak khawng na neita am?  
Eh, huchidan chu om ngei hetlou eive. 

Om nailou?  
Hi, om ngeilou. Omlou.

Ahihleh, nang tangthu, ahihkei leh ZKK review, feature article hongelh, ahihkeileh interview honbawl chih khawng om kha ngei nailou himhim hia? 
Om ngeilou. Tua hiai n’on interview amasa pen ahi. 

Hmm, eimi te, hichia kipahtawi leh kihanthawn chihkhawng chiing tam khollou hang a.  
Huai eivoi. Mi’ kiang ah en “hon pahtawi in” va chihna dan lah omlou ahihchia. Eilak chu, khovel kitaidemna leh bangbang hiam khawng chuh guitar tum siam bang omthei, laisiam bang omthei, kimawl siam pen bang omthei, a tuamtuam om eichu maw. Huaite kha ki hanthawn tuah, ki theipihtuah le chu tha hon pe di eimah ve.  

Zokhankhual kha, i khangthu a “thiltung thupitak” a chiamteh phaak hinchin. A theilou omlou. I nam' hero khat uh himawk. Namdang te’n le a min a zaak chiang hiam, a muh chiang hiam ua i minam toh a hon bulhkhawm hial uh ahi a. Hiaibang a thupi geen “character” na hon bawlkhiat mai hi, k’on ngaisang lua ua, k’on pahtawi uh ahi topmai. Ahihleh, 1983 apat tuni tan a, ZKK a lohchin dan te na etkiik chiang in, nang ah lungkimna ahon pe mah di maw.   
Na hon kipahpih ua, kipahhuai ka sa. I gam leh i mi te adia “banghiam” thilhih khiat leh sepkhiat nei hi in ka kingai a, nuam ka sa a, kipahhuai le ka sa mahmah. Hiai “Zokhankhual” ka bawl in mite’ lak a nna a sepdan thil lamdang pi ahi a. Kipahna leh lungkimna khat chu om eive. Mi’n hon kipahpih ua, ka kipaak. 

Ahihleh khovel mun tuamtuam a kithehdalh, eimite, a omtuung apan ZKK ngaina tak a ana sim gige a, a hongsuah nawnkaal haibang ngaklah a ana om khiinkhian, simtu te’ kiang ah bang thu na khaak ut a?  
Hiai kha, ngainatu leh deihsaktu te’ ziak mahmah a, hun lemtang masa pen ah, abaan chihdan deuh khawng sutzop chu kisawm gige mah ahi a. Hiai hih mihing kisuk lungnopna leh i gam adia khah mite’ theihphaak a changkanna khat a a kingaih ziak a tawpmai chu kisawmlou in, a vangkim a suahtouh zel kisawm ahi, chih khawng eive. Huaiziak in, lam-entak leh kipaktak in ana ngaak hamham le uh maw. 

PROFILE
Nengzalam Guite 
Zi’ min: Chingzalian 
Pianni: 7/6/1960 
Tenna: Tedim Road, Lamka 
Ta: Numei 2, Pasal 1 
Siamna: BA 
Sepna: Rengkai Govt High School a teacher 

[Zogam.com ah leng kisuah hi]

Spring in Zodawn

I know a place somewhere in the corner of the earth, tucked away in a world few knew existed, where all is green and fresh. A place where peace and tranquility reign. Come with me and escape to a place of elegance and serenity, into the deep quietude of the Zodawn hills. Leaving behind the noise and bustle of metro cities, make your way to the beauty and quiet of the Guite Kual and Zokuam Damdiai...












Zogam.com May 12, 2010

May 05, 2010

"Heisa Paallun" Ginlian Hangzo toh houlimna

“Cycle slowly tai ka nuam…” chi in sa mahleh huaini – April 28, 2010 – in “Activa” vom in azi toh Tedim Road ah a hongtai zarzar ua. Huai laitak, kou Apollo Veng luutna bul a dawr kong ah Super Idol Thangginsang toh ka na chiak zuazua laitak uh ahi a. Sang in asap lualua leh a hongkhawl ua. Huchiin, Ginlian Hangzo toh ka hong ki-chibai ta uhi. Gari tung a ana tutdet ziak in azi toh chu ka ki-chibai kha takei uh.

Ginlian in April 23 zaan a a album “Heisa Paallun” a hon khiat toh kisai leh MDC election vai ka houlim zek ua, himahleh a mun a lemlouh ziak in nitaklam a Sauliim Restaurant ngat a sutzop diing vai k’on gel uhi.

Ginlian Hangzo’ debut single, “Cycle Slowly” in Lamka khopi a zelhsuak zohdan lamdang ahi. Lamka khopi sung a cable TV te ah, kha nih vel paita apan hiai laa a kikhah khia a, HIT petmah chih di himai. Tuni tan in laa kiteel mun pen ahilai hi. Gangte laa, Paite pau a hong kisa khia ahi a, Lamka khopi a veng chih ah a kithang zeelzuul mai hi. Naupang te bang in paakta diak uh hilai.

Mipi te’n Ginlian laa siamna a hon theihsuah seemna uh ahihleh December 30, 2009 “A Night to Remember” concert nitaak in ahi. Phamta Thangboi Mangte leh Muana Ngaihte te’ laa te siamtak in a hon awi liahliah a, tua i gen i lasiam nih te om nawnkei mahle uh, amau te suulnung hon zuitou diing, khangthak te lak ah mi ki om ahi, chih lungmuanna leh theihchetna mipi te’ lak ah hontun hi. Zogam.com columnist VL Mangzou in siamsa lua zaw hi’nteh, “Ginlian Hangzo, na kibusawt peih ngei e!” a chi hmiah mai aka.

Huaiziak akei dia, “Heisa Paallun” album honkhiat nitaak a, New Lamka YPA Hall dimleet zuazua zeen a mipi a kipaikhawm. Ginlian in hiai video album CD copy 500 bawl a, huaizan toh a ziing chiang sung in 500 khawngbei ziah ngal hi. 300 print thak nawn ua, huaiteng le bei nawn ngal.

Nungak tampi te a din, vangsiat huaitak in, i chidiam, Ginlian in koppih ana neita.December, 2009 apan a iit Kimcy (Hauliankim d/o Dr VC Pau) toh tuibang ana kigawm ta uhi. Kum nih vaal ana kingai man dan uh ahi. Amah ahihleh, politics lunglut, gam leh nam vei mahmah mi ahi a, tulel in Siamsinpawlpi (SSPP) GHQ ah Finance Secretary hihna leenlel hi.

Chiamsa bang ngei in, nitaklam 2:50 pm in Sauliim Restaurant ah ka hong kimunawn ta uhi. A ngaktu nu’n Ginlian a muh phet a, “Cycle” chia ana sam! Chowmein, fried rice, lassi chih te khawng dawn in, SSPP a heutu leh MDC candidate khenkhat bang le a hongtel ua, akhang a generator ging vengvung kawm ah, ka hong houlim panta uhi.

Na album “Heisa Paallun” kha, bangchi na sa ale? Mipi te’n a deihthou uhia?
Ash, mi’n ana deih thei vanglak unchin, kipah huai petmah himai. Album hon nitak a bang, gintak sang a mipi hong paikhawm tam petmah. Lungtun huailua. Huaizan a album te zuak nailouh di ka chihleh, a mipi lam mahmah apan ngetna hongluut tam lotel inchin, huaizaan apat zuak khe ngal mai.

Bangchik apat hiai album a laa te ana khum pan e?
Audio kha nikum March apat khumpan.

Koi-koi ah na khum a?
Thangzangam, Pauginmuan leh Muanlal kiang ah ka khum. Deihtui ziak a studio tuamtuam zang ka hi.

Hiai teng thum hon tehkaak zual dih le.
Thangzangam chu voice mixing a siam mahmah ka sa. Chiang pen hi’n ka thei. Pauginmuan leh Muanlal ahihleh a tulai ua, khangthak te’ deihdan toh kituah thei di’n a bawl siam mahmah uh ka sa.

A video bawlna di’n bangchibang lel in pan na la a?
Mi a toh kibanglou deuh di, chi in ka bawl a, gim le ka gimpih mahmah. Kei ngaihdan a chu, milei dia deih a, i khot ut leh, quality nei deuh a bawl di, chih ahi. Sum bang le seeng ngam ngai maw. Star casts di bang a Lamka kiim a nam tuamtuam, kim sipsip a zangsuak vek. Zou, Hmar, Vaiphei, Mizo… Huaiziak a, ka sumsenna le sang mahmah.

Avek in sum bangzah khawng na seengpha dia?
Lakh 1 veel khawng eive.

Aw, nashe mahmah eive maw. Laa 1 ah bangzah khawng na hisaap thei dia?
Laa khat ah Ch 4000-5000 kikal khawng ahi di. Model te, director, editor, cameraman leh a gimteng sum toh momento pevek kei ve.

“Heisa paallun” hong piankhiat dan hon gen mah do.
A album min, “Heisa Paallun” laa kha ka phuah ahi. I Zomi numei te adia ka phuah ahi. Zogam etlawmsak ‘sahei’ paak bang a etlawm, i nungak te’n midang-namdang te pasal a neilou a, eimi mahmah a hon neih uh deihsakna dan ahi.

Na lasak te kha, nang original hilou a, mi’ saksa ngen ahisim vek mai a.
Ei kha a minthangsa kihilou inchin, mi’ hon theihbaih di i deihziak a mi’ saksa ngen ka hon sak ahi. Ban ah, eilak a zawl laa thak, a phuak di mahmah ki vanglua. Adiak a, Thangboi Mangte bang, khovel a lasiam laklak a ka ngaihsang pen hi’nchin, amah ka ngaihsang luat ziak mah a alaa te ka hon sakthak ahi. Muana Ngaihte ahihleh ngaih a ngaihnat thoh top. Abang-abang hileh, tutung chu mi’ saksa ngen kisa phot henla, a nawnchiang in, athak ngen kisa leh, ka chihdan ahi.

Benny Khongsai in a laa nana sakziak a na album release dek geigei laitak a hon gaam chih thu ka na zakha a.
Hi, ka album release hundek geigei a ZAA (Zogam Artist Association) President Pu V Siampu in hon phone inchin, “Tung Sunni” laa ka na sakziak a, ngai siamlou a Benny Khongsai in Kuki Artist Progressive Union (KAPU) min a amai ua va ding dia hon sam ahihdan hon hilh phut. Eilah album release na’ng hun tungdek geigei ta, buai a buai. “K’on release phot dia, huai zoh chiang in kihou le eivele,” ka chih leh utlou bilbel uh. Vau thoh lam a hongpau ta uh. Huchia kei le KAPU te mai a va ding. Benny in a laa, phalna lalou a ka sak ziak a Rs 10,000 a hon gaam. Ken le ngaihdam ngetna dan a singpi awm. KAPU in Rs 5,000 a hon kiam. A President pa’n, “Laa copyright tungtang a kigapna masa pen ahihtoh kei thuneihna in Rs 1,000 k’on leh di,” hon chi inchin, Rs 4,000 tungsuk. A Benny mah in le a khonung a, “Hiai sum pen kei kia in ka tan di hilou eikha aw, KAPU teng ka kihawm di uh ahi,” chih khawng hon gen veh aw.

Hiai laa, ken lah, phamta Ginzalal Hangzo’ phuah ka na sa a.
Ke’n le ka thei siam kei. Hiai laa kha Gangte laa hinchin, 1985 ma pek apat ana kithangta. KAPU te’n, “Ginzalal Hangzo apat copyright ka na laakkhiat taak uh ahi,” chi unchin.

Buaihuai na vengvung e maw. A Ginzalal lah dot theihdia ana dam nawnlou. I gam ah hichidan copyright toh kisai dan zuih kichuuptak le a om khol himhim a hia? Gensau le, video editing i bawlna software leh i Windows zat teng uh le pirated ngen hilou amawh?
Himah e maw. Ahimhim a, ngaihdam i nget nung a le kigap lailai chu khasiat huai sim ka sa. Ken le chu ka na hihkhial ahi maithei. Huaichiah, amau, a pawl uh KAPU min a hon bei unchin, eilah mimal a kitang pan. En le artist association neisaam hang a, huai in hon panpih leh chih huai mahmah. Amau communal thil khawng a ladek mawk ua, nuam chiahlou.

Ahihleh, i lasiam te lak ah kuakua na ngaisang ale, chinawn daih le?
Thangboi Mangte, S Chingnu, Lianlunching chih te ahi.

Tulai i music dinmun na muhdan…
Tulai sang in, tuma hun, nidang deuh a Thangboi Mangte leh S Chingnu hunlai a te music leh studio uh hoihzaw a thei ka hi. Nidang a te voice recording quality chiangzaw eivoi. Huaichiah, tulai sang a music paidan uh ngaihnat huai zaw sa ka hi. Tulai a te kha, computerized lozen inchin, deihthusam salou ka hi. Ei’ aw original mang eichu.

I music dinmun dopsangna di’n bangchi panlaak hoih na sa?
ZAA in tusang mah a pan a laak a, music toh kisai a kikhenna (change) hon puakkhiat ka lametna ahi. Lasa te’n, koihiam function leh event khawng a ava sakna ua sum a muhdi zah uh bikhiah dan bang omthei henla, a dignity uh hoihtak a a kepbit theihna di ua dan khawng bawl hithei leh.

Huailou in, vocal training centre kichiantak honkhiat hithei leh ka deih mahmah. A fund le om eichu, DC ah. Mi nautang in iva theisau kholkei a.

Zawl laa sak leh Pathian laa sak tungtang a ngaihdan kikalh om gige abang a. Nang bang a na ngaihdan?
Atangpi in, nidang a zawl laa sa te’n siatna toh ana polhkhawm nasa lua ua, huaiziak a, a zawl laa himhim i muhdan hoihlou ahi. Zawl laa kha khelhna hi zenzen lou inchin. E’n chihtakna toh lungsim siangtak neikawm a i sak naakleh zawl laa sak kichi in khelhna ah honpi luut tuanlou ahi.

Ahihleh nang chu zawl laa mah sa tou zeel di chi aw?
Ka lunglutna mah ahihchia, sa tou zeel di ka hi.

A good mahmah e.
Kipah huai lotel.

P R O F I L E
Mintak: Pauginlian
Tenna: Sahei Road, New Lamka
Pianna: Mata
Pianni: November 10, 1982
Pa/Nu: Jamkhenpau / Chiinkhanngaih
Zi: Hauliankim (Kimcy)
Siamna: Graduate (Morning Star College, Shillong)
Lunglut zawng: Music, politics

D I S C O G R A P H Y
Heisa Paallun
2010
Produced by Ginlian Hangzo
Audio recordings: Gideon, Max Wave, Mwanlal Home
Video: Skylight, Red Cross Road, Lamka

1. Cycle Slowly
2. Heina khatlou
3. Tungsunni
4. Heisa paallun
5. Nanglou ngal
6. Giakmoh vabang
7. Liamsa nunlui
8. Kinepna thawn
9. Sanchim louh ngaih
10. Deih anglai
11. Zankhosawt
12. Pallai nite

April 05, 2010

Aw nang Siktui, na lalgam hongtung heen

Khovel a vuahtui tamna pen ana kichi sek, Cherrapunji apan km 291 lel a nai himahleh, hun kipat tung apan Singngat vangkhua in tui haksatna ana thuaktou ngiitngeet hi.

Tuuk lai a adan om deuh. Huchilou, kum khotawn a tui haksatna mun ahi tel hi. Huaiziak tak ahi, khualzinmi te’n hiaikhua a zintun a lit ngoih-ngoih sek uh. Huaiziak tak ahi, hiaikhua loihsan a a-om. Kho nuam leh etlawm takmai himahleh.

Ziingkal dak 3.30 vel di khawng apan tangval te’n baaltiin a kuah khia ua, numei te’n beel tawi in khosung a tuikainaSaptawnnu' Lui mun te leh khogei a luita neu chikchik te a zuan uhi. Khua a hongvaak a, inn nupi te leh skul naupang te a hong kipan ta ua. Huchiin, khosung awng hial in luikhuuk te ah, tui taak telhtelh ngaak in, aneu-alian a tu khepkhup mai uhi. Hiai luita te ahihleh ataangpi in kilometer kimkhat apan kilometer khat-leh-a-kim tan khawng a gamla ngen ahi uh. Sawtkhop a ngak nung ua, a tanzoh haamhaam uh tui te a honpua ua, kho-ul kai puappuap in lamtou ngen ah a hongkal traihtraih uhi. Agim ua, genthei a kisa uh. Himahleh, phunlou-paulou in a thuak ngiitngeet ua. Zaan dak 9-10 tan bang a tawizeel uhi.

Hiai Singngat tui haksatna hi, kum nga hal a MLA elekson a om dek chiang teng in ngaikhawk taktak dan a gen in ana om gige hi. Himahleh, tutan sukven ahi naikei lailai.

Khovel mun tuamtuam ah March 22, 2010 in World Water Day zat in ana om hi. Tukum a thupi, “Clean Water for a Healthy World,” chih ahi. I tenna leitung hi tui in dim mahleh, 97 percent te a al ahi. 2 percent te lah vuuk khal a om ahihchiang ua, mihing te’ neek di’n percent 1 chouh a om chihna ahi. 2025 chiang in, milip 1.8 billion te’n tui haksatna a tuak diing uh, chih UN in a suikhiat dan ahi.

India solkal in rural water supply programme a din kum nga paisa sung in Rs.100 billion veel seng mahleh a gah muhsuah diing thupi lua a om kei hial. Hiai scheme in khota 30 percent lel a huap a, sawtlou nung in pipeline and hand pump te a kisia a, tui niin ngen a dim hi. Huai in natna tampi piangsak zomah.

Central Ground Water Authority in kumteng a leinuai a tui piang khezah sang in i neek khiat uh tamzaw gige chi hi. India in leinuai ah tui 43 million cubic metres (mcm) nei a, huailak ah, 7 mcm kha mipi te dawndia koih ahi a, adang 36 mcm te loulam tuipiakna dia koihkhol ahi, chi. Avek a leinuai tui i poimoh zah ahihleh 64 mcm ahi. Kumteng in tui level kiam hiaihiai, chi zomah uh. 2008 in Manipur in vuah tui 739.50 mm ngah a, 2009 in 475 mm lel ngah hi.

Pan kilasa te
Hun paisa ah Singngat tui bawlna di’n pan bangzah hiam ana kila saam ta. 1980 vel in Pu T Gougin, MLA in Paldai lui ah tui a hon chingsak a, himahleh earthen dam ahih ziak in kum nih sung in a kichim sia a, bawlnawn ahikei. 1990 vel in UN agency panpihna in leinuai ah tui pamsuah ahi. Huai in tui kiningching simtak in kum bangzah hiam ahon pethei hi. Himahleh, 1997 gaalbuai a inn a kihaal in, a van poimoh teng a mangkhawm vekta. 2000 nung in lui hoihtak khaallai a leng kanglou Singngat apat km 5 vel ding apat tui lawng khungsuak in khosung ah bangtan hiam tui kaizou a, ahihziakin vuah zuklouh hun in a zat theih tuankei.

Military Civic Action Programme (2005-2009) nuai ah Singngat khua hi, “model village” dan a bawlkhiat sawm in ana om hi. Huai din Rs. 2,78,50,000 – human resource development, educational enhancement, women empowerment leh infrastructure development a din – piakkhiat in a om. Hiai te lak ah, Singngat khua tui piakna di’n Rs 16 lakhs seh in a om hi. Hiai Rs 16 lakhs hithet zang in Paldai naak apan tui a kizawl a, khosung ah a kikaisak hi. Himahleh, a poimoh hun laitak, vuah zuklouh hun in a zat theih tuankei.

Mipi te’ haksat dan
Tomchik sung adia pan i na laaksa te phattuam taktak omlou ahihziak in, hiai Singngat tui buaina, kum sawttak hisaap adia sukven poimoh ta hi. “Project thupi tak nuai ah Tuivai leh Tuitha khawng apan tuilaak louh a lampi dang a om nawnkei,” chiin khomi Tualhau in geen hi.

“Luipi, Saptawnnu lui, Mawngluikawi, Sihpheng, Leisan lui, Hai lui, Kul lui te tangpi adia kingakna taak nawnlou,” Lalkhanmang in chi. Tu in khosung a hand-pump teng a segai ta zomah. Sangi in, “Kumdang a chu haksa leh le kilei ngeilou pi. Tukum haksa uang lua ahihchia, nei leh neihlouh omlou a lei ngai eivoi,” chi hi.

Gari nei te’n Tuivai leh Tuivel khawng ah va pua ua, khosung ah zuak uhi. 500 litres dan a hisap sintex te Rs 200/250 khawng hi tangpi. Puak toh te tiin khat a Rs 8/10.

“Kar khat a khat vei khawng kisil ngai aka!” Thanlian in chi. “Kisil mun i utleh gamlak a lui va naih vengveng di himai,” chiin Goubiak in gen. “Huaile, i kiiklam chiang a i kho-ul teng a kiniin nawn thouthou.”

Khokiim apan skul kaidia, nu-le-pa omlou a amau kia a hong khosa, naupang te a genthei diak uhi. Tui kholching na diing hoih a neikei ua, ann huan hun toh tui tawi hun toh laisim hun a kituah ziak in buaithei mahmah uhi. Pawl sawm simlel, Hohoih in, “Zingkal toh nitaklam a Kullui ah tui va kitawi gige inchin, lai le ki sim man ngeilou,” chiin geen hi.

Luita a tui tawi i chih, a luang ziahziah dip ahi laizang kei a, a taak telhtelh ngaak ahi hi. Nu Thangngaih bang in Sihpheng lui ah, tui a ngak kawm a, zanah zial inchin, seer lang – seer khat chih khawng azial khit chiang a le tui tang nailou lai, chidan eihchu. Chunga in, “Lui a tuikang ngak, thallup zenzen zeen a i hon ngaihtuah taktak leh tangval tung apat ngaihzawng te tan (kum 20 bang paita) a te i tuntan a le beelkhat le ana dimzou nailou lai eivoi,” chi zeih.

Inn nupi, ta thum nei, Kikim in, “Tui tawina a nitha kiseng hiilheel. Vial nih i tun leh i ni khat nnasep di teng ki taan,” chiin phun namnam. Minthang in lah, “Tanky lian deuhmai om henla, huai ah khol veemvuum maile zaw,” chi vungvung mai.

DoNER Project
2009 kumbul apan SSPPNet ah, hiai Singngat tuihak thu nasatak a kikupkhawmna ana kipan hi. State Govt. in Detailed Project Report (DPR) a bawlkhit peuhpeuh chiang a sanction theih din DoNER in NLCPR Scheme nuai ah “Augmentation of Water Supply” chih project Singngat (Rs.2.79 cr) leh Thanlon (Rs.2.24 cr) 2008-09 adia koih khin ahihdan Kamkhenthang Guite, IES, Director, M/o DoNER in SSPPNet ah nikum in ana taaklang ta hi.Lui a tui dim keuhkeuh

Aman hiai project a hong pichin khiat daan hichiin geen: “DoNER in 2008-09 in hiai project finance didan in ana retain a, state govt kiang ah hiai project DPR submit diing in ngen hi. State govt in a submit khit in, line department (drinking water) te kiang ah DoNER in a comment uh ngiat nawn. Huchiin, department te’n a project hoih ahi chih dawnna honpia uh.”

Kamkhenthang in, “State govt in concept note hon gelh inchin, huai a indicative cost dungzui a DoNER in hiai project 2009-10 a di’n a la ta,” chi hi.

Ministry of DoNER website apan kimu dan in, 2009-2010 sung adia Manipur a “Augmentation of Water Supply” project guan-galh a omna munteng hiaibang ahi: Saikot (Rs 2.97 cr), Komlathabi, Chandel (3.79), Thanlon (2.13) Liyai Khullen, Senapati (3.43), Motbung, Senapati (2.56), Singngat (2.05), Shangshak, Ukhrul (6.91),Langthabal Phuramkhong, Imphal West (7.64), Sangaikot (1.25), Changpikot (1.05).

Thanlon project pen July 16, 2009 in ki sanction a, approved cost Rs 213.26 lakhs (2.13 cr) lak ah Rs 67.18 lkhs kipekhe ta, kichi. Singngat a pen July 20, 2009 in ki sanction a, Rs Rs 204.64 lkhs (2.05 cr) lak ah Rs 64.45 lkhs kipekhe ta.

Kamkhenthang in, “Thanlon a diing first installment Rs Rs 67.18 lkhs, July 21, 2009 a khahkhiat hita a, Singngat a diing Rs. Rs 64.45 lkhs, July 22, 2009 a piakkhiat ahita,” chi hi.

DoNER in nikum masa a rough cost a hisaap toh Manipur govt in project report a piak nung a sanction cost dia bikhiah a om zah kibang nawnlou hi. Ama a Singngat a dia Rs 2.79 cr kichi pen tu in Rs 2.05 cr in ke niam vok a, Thanlon a diing Rs 2.24 cr pen Rs 2.13 cr in pungtou thethup hi. Ah, hiai pen zaw thutuam in koihta le.

Ministry of DoNER a seem mah, H Chinzason, SO in, “Hiai Manipur a tui project te kha kum masa vel apat ana kipan ta ahi a, Chandel, Senapati, Churachandpur te a di alom a hong paikhawm ahi,” chi hi. “Kum khat leh akim khawng luut ahi a, kin mahmah chih di ahi.”

Kamkhenthang in, “Hiai augmentation project ahihleh scheme ana omsa behlapna dan maimai ahi a, huaiziak in asum tamthei taktak lou,” chiin gen.

SSPPNet kikupkhawmna
Tulai in SSPPNet ah hiai thu kikupkhawmna paitou zeel. Ministry of Water Resources a Under Secretary, K Ginkhanthang in, “Singngat kumteng a tuihak kha, solkal in athei a, a palai te un le atheih luat tai dimdem sa uh ahi. Poimoh sa taktak uh hileh tui lakna scheme hoihdeuh a kibawlna sawtta ding in umlel ing,” chi heuh lel. “Tuivai hiam, Tuitha naak hiam ah water supply scheme khat guan-galh theih bang hileh zaw nekpiang deuh kha na ve. Khopi chei a chei a, tuilakna scheme lian kuamtak bang pankhe ta ngal le zaw, i Zogam khopi poimoh mahmah khat ahihna toh,” chi in geen. “Committee khat hong kibawl henla, MLA te leh makai te khawng toh kikum in, project liandeuh bawl didan ngaihtuah le a hoih di,” chi hi.

Mizoram a CE (Power & Elect.), Khamkhokam Guite in nidang a Pu T Gougin lawi’ hihdan a, Paldai lui a scientific tak a earthen dam bawl a, tui chinsak, ahihkei leh, vuahtui kholching bang hoih mahmah diing in geen hi. Aman, “Rainwater harvesting bang bawl di chile earthen dam bawl ngai ding ahi a. A bawldan di ahihleh, roller a feet 2 dan khawng a (layer) a roll ding, a dam tung a tui a letlouh ding, tui tam lam chiang a tuileet na’ng spillway bawl ding ahi a. A dam body vuah leh tui in a suksiatlouh na’ng a suang a tuam di (rip-rap) ahi,” chi hi.

Valte Vungzamuan, IRS in long-term policy ngai petmah ahihdan gen. Huchih sung in, azia a omtheihna diing lampi hiaibang in kawkmuh:
1) Rain harvesting chih dandeuh tuuklai in vuah tui te kholkhawmna munpi concrete water tank Singngat football ground chiah lai a lian feet 40/50 khong a thuk kibawl henla, khaal lai in huai tuite ration in hawmzel le.
2) Kho khanglam a lui mun ah water tank lian tawktak mah kibawl henla, tui khol kihkeih le, huai kha khaal chiang in ration zel le.

“A khomun diklou deuh hiveh aw,” chih ngaihdan tam. Tui a nop taktak na di’n zaw, akhang a munzaang na mun a kituansuk mai a hoih diing - huai di’n mipi lak ah campaign nasatak bawl a poimoh, chih SSPPNet a kumtu tamtak te’ ngandan ahi.

“Tua DoNER apan sum te hoihtak a zat ahihna di’n ZC, ZEPADA, ZHRF/ZSF te’n hon kansui uh henla, contractor muanhuai mahmah khut ah om peuhmah phot leh lungmuan huai ding. Lamka khosung lampi bawllai dandeuh in, hoihtak a enkaitu omthei le maw,” Vungzamuan in chi hi. “Singngat leh Thanlon water supply a pichin theih na di’n heutute hong khauhpai sim maile uh hongpiang saam na lou ding hia?”

Zohna
National Geographic in magazine asuah “Water: Our Thirsty World,” April 2010 issue ah, khovel a tui haksatna mun te kitaaklang hi. Ei Malsuah bial khawng, vuahtui tamna gam ahihziak in tui kichin-mahmah-na mun in chiamteh uhi. Ei la chu, teuhlou mai. Bangziak ahi dia? Kuapeuh in sing-le-lou i soisak zialzial dan te i etthak a, tui kha a poimohna athak a i theih a, akep leh azat siamdan i kisin thak uh poimoh eive maw. I khopi a te, mimal changkaang a, i hauh hulhul lai in, koi kawm hiam ah, kua te hiam in tui zatkhop di le nei zou ngeilou chihmawk, kituaklou deuh hiau hilou? Tua hiai DoNER Singngat water supply augmentation project bang, a sum Rs 2.05 cr teng diktak a zat hong hita himhim lele, a thak bawl di hilou a, a omsa keekletna di dan maimai ahihziak in, Singngat tuihak-kumkhua-na bangchi’n a dawnzaang thei tuan mahmah dia?

Pathian’ Lalgam a hongtun ma a hiai ‘tui buaina’ a hong ven man ngeei ka lamen.

Himahleh, nou Singngat leh Thanlon vangkhua te aw,
Manipur gam a sang tampi lak a tel din neutawk le uchin leng
Nikhat ni chiang in nou ah
Siktui Lalgam a hongtung diing a
Akang ngeilou diing tui a hong luang ziahziah ta diing.
Huaihun chiang in, na sung a teeng mi te’n nuamsa in
Niteng in a kisil ta diing ua,
Niteng in puan a sawp thei ta diing uh.